Op deze pagina's is het archief van DW B terug te vinden. Voor de actuele website ga naar: http://www.dwb.be

Iedereen recensent. Het algoritme van de literaire kritiek


???Waarom willen we negativiteit lezen? [???] Ik wil weten waar het goed, leuk, prettig, mooi en lekker is. En natuurlijk is dat subjectief. Maar dat vergeten we vaak, in ieder geval bij negatieve recensies. Als het slecht is, is het slecht. Dat moet toch anders kunnen. Te beginnen met boekrecensies. Stel je een verzameling van recensies voor, met alleen maar lyrische verhalen. Enthousiasme en emotie, blijdschap en gevoel stralen ervan af. En ja, soms ook liefde. Mooi toch. Zo is Why I Love This Book begonnen. Een website met alleen maar mooie verhalen.???

       Zo legt de Nederlander Marc Barteling uit waarom hij begin 2011 zijn website Why I Love This Book opstartte. Het is een site waar lezers in een video van ????n minuut vertellen waarom ze een boek goed vinden. Zijn site won in de zomer van 2011 de NVB Prissma-prijs. Net als vele andere min of meer recente initiatieven maakt Barteling volop gebruik van de sociale media. Het internet kent duizenden plaatsen en fora als de site van Barteling, waar je een mening kunt horen over een boek. Hoera, moet je dan denken, of toch niet?
       Parallel met de opkomst van blogs en sociale netwerksites werd ook het einde van de boekenbijlagen in de reguliere gedrukte media voorspeld. Vooral enkele jaren geleden was iedereen daarover intens aan het doemdenken. De boekenbijlage van The Washington Post verdween, de bijlage van de Volkskrant wist eerst niet goed waarheen maar maakte een comeback, de Los Angeles Times schrapte in 2008 zijn op zondag verschijnende aparte bijlage, en in de zomer 2011 zette dezelfde krant nog alle freelancerecensenten aan de deur. Het leek een kwestie van tijd of andere kranten en tijdschriften zouden binnenkort geen plaats meer inruimen voor een regelmatige literaire kritiek, en met de literaire kritiek zelf was ook van alles aan de hand.
       ???Het is inderdaad een moeilijke zaak als je enkel naar de kranten kijkt, en bedenkt hoeveel meer tijd en ruimte er werd besteed aan boeken in het recente verleden???, zo zei Salman Rushdie in 2007 in een debat van de Amerikaanse National Book Critics Circle over de toekomst van de boekenbijlagen. ???Veel kranten hadden de gewoonte om drie ?? vier keer zoveel plaats te bieden aan boeken dan ze nu doen. Voor jonge auteurs was het iets gemakkelijker om aan de bak te komen, omdat je toen nog bijna verzekerd was van recensieruimte.???

Lekenkritiek
Hoe vaak er ook over is gelamenteerd ??? is het glas nu halfvol of halfleeg? ???, de vaststelling blijft dat de meeste print media nog altijd te vuur en te zwaard publiceren over literatuur en schrijvers. Twee Vlaamse en heel wat Nederlandse kranten en tijdschriften besteden elke week nog veel aandacht aan literatuur. Kranten als De Morgen of De Standaard maken elke week opnieuw en relatief gezien meer plaats vrij voor boeken dan voor film, theater, dans, games, opera, muziek of wat voor cultuuruiting dan ook. Schrijvers pennen columns, of ze worden, in het geval van Tom Naegels, zelfs ombudsman van de krant en bepalen mee het maatschappelijke debat (denk aan David Van Reybrouck met zijn G-1000). Ook duiken ze op in toonaangevende columns en opiniestukken. Veel kranten en tijdschriften ??? Knack, NRC Handelsblad, VN, De Groene Amsterdammer, The Guardian ??? hebben ondertussen ook een min of meer uitgebouwde site waarop ze de recensies, soms systematisch, publiceren. In Frankrijk lijkt er zelfs helemaal geen vuiltje aan de lucht: we zien er goed florerende bijlagen als Le Monde des Livres, Le Figaro Litt??raire, bladen als Le Nouvel Observateur en meerdere toonaangevende literaire magazines voor een groot publiek zoals Le Magazine Litt??raire en Lire ??? al wordt van de Franse literaire kritiek wel gezegd dat ze minder ???kritisch??? is. Nee, de papieren kritiek is lang niet dood, integendeel, soms veert zij weer op. Je kunt bijvoorbeeld niet zeggen dat de Volkskrant en NRC van hun boekenpluimen hebben gelaten. Want bij beide kranten gelooft de hoofdredactie in de boekenbijlage.


Tegelijkertijd ontwaar je op het internet over elk boek meteen na verschijnen kritieken, meningetjes, blogberichten, tweets, filmpjes, opinies, inzichten, Facebookstatussen, uitingen van ???gewone??? lezers en gebruikers van sociale media allerlei en alom. ???De lekenkritiek ??? recensies door gewone lezers ??? gaat een steeds grotere rol spelen in de beoordeling van boeken???, zo stelde ook de site Literair Nederland onlangs vast.
       De term ???lekenkritiek??? roept min of meer ongelukkige reminiscenties op aan de ???lekenstaat???, een staat die ontkerkelijkt is, een staat die niet meer door beoefenaars van de rite wordt geregeerd, die zich niets meer gelegen laat aan het decorum van kazuifel en monstrans. De kerkfabrieken wier inboedel verbeurd is verklaard door een Robespierre van dienst, of talloze Robespierres.
       Hebben blogberichten inderdaad de waarde en de invloed van een doorwrochte recensie gekregen? Het proces over literatuurkritiek op het internet kun je tegenwoordig evengoed ?? charge als ?? d??charge voeren. Er lijkt eindelijk een kruisbestuiving aan de gang te zijn, langverwacht en lang aangekondigd. Maar het blijft zeer de vraag of een goede bespreking op een website veel invloed heeft op de verkoop van een boek, terwijl het effect van een positieve krantenrecensie wel duidelijk aantoonbaar is. Op het achterplat van een boek zwaait ook nog steeds de krantenrecensent de plak, met door de uitgever ronkend gecompileerde quotes.

De massa???s aan de macht
De droom van het web 2.0 was dat we, door de kritische massa aan te spreken, een goed, onafhankelijk en genuanceerd oordeel zouden krijgen. Hoewel niemand dat ideaal officieel dood heeft verklaard, moeten we vaststellen dat een site als Wikipedia, toch een typevoorbeeld van een crowd-based medium, het tot nu toe niet aandurfde om leken een oordeel over boeken of andere cultuurproducten te laten vellen. Wikipedia verwijst voor filmkritiek bijvoorbeeld naar een metakritische site als Rotten Tomatoes, die turft hoeveel negatieve en positieve kritieken er zijn verschenen. Maar een oordeel krijg je daar natuurlijk niet mee. De Wikipedia-artikels over boeken volstaan overigens met een samenvatting, waarbij je de disclaimer in het oog moet houden: de plot zal verpest worden. Is dit dan na te streven lekenkritiek?


Een treffend voorbeeld van hoe het beter kan, is het ondertussen bekende deReactor.org. De redactie van die prestigieuze webstek komt langzaam van eenzame academische hoogten afgedaald en lijkt na een moeizame start begrepen te hebben dat er ook andere dan hermetische dichters en avant-gardistische schrijvers in de wereld bestaan. Niet elke recensie die er ondertussen verschijnt is ofwel onleesbaar ofwel te lang. Dat de site ontstaan is uit een heimwee naar vroegere tijden, waarin kranten paginabreed en diepgaand over boeken schreven, hoefde niet te betekenen dat de relevantie van een recensie niet gewoon uit de kwaliteit ervan kwam. Het was ook expliciet de bedoeling om met lezers online verder te discussi??ren over de besproken boeken ??? daar opnieuw die echo van ???lekenkritiek???.

       DeReactor.org wordt gefinancierd door de Nederlandse Taalunie en de Vlaamse en Nederlandse letterenfondsen. Die laatste twee instellingen laten niet toe dat auteurs internetrecensies toevoegen aan hun subsidiedossiers. Er zijn dus nog tegenkantingen tegen het internet als officieel medium van canonisering. Je kunt je afvragen of zoiets nog van deze tijd is, omdat er inderdaad toch wel minder papieren media zijn waar auteurs hun steeds kortere en minder goed uitgebouwde recensies uit moet halen om hun aanvraag te stofferen. Iedereen, ook de beoordelingscomit??s van fondsen, moet kunnen vaststellen dat de welwillende commentaren over het nieuwe boek van de schrijver op een egoblogje of de Facebookaccount van tante of neef, iets anders zijn dan de gedegen recensies die ondertussen op heel wat sites verschijnen.
       Opvallend is dat veel drijvende krachten van digitale media een achtergrond hebben in de print media. Zo werd de Nederlandse site Literairedebuten.nl bijvoorbeeld mee opgericht door Hans Vervoort, schrijver en gedurende twintig jaar recensent van Vrij Nederland en NRC Handelsblad. Ook de redactie van deReactor.org is bevolkt met mensen die vaak hun sporen verdienden in krant of tijdschrift.
       Zeker vermeldenswaard is ook Recensieweb, dat bijna systematisch de Nederlandse literaire productie opvolgt en trouw recenseert, met een heel palet aan medewerkers. Soms wisselend van niveau, maar toch een aparte stem in het landschap plus een kweekvijver voor aankomend recensietalent. En een tijdlang bestierde ene Achille van den Branden op zijn eentje een blog met bijna elke dag een grondige en lange recensie van zijn leespraktijk, tot hij met de noorderzon verdween.

Rushdie dacht in 2007 dat het web en de print media elkaar heel goed zouden kunnen aanvullen. Literaire blogs of recensiesites zijn helemaal niet de vijand van de papieren boekenkritiek. En inderdaad, er is een soort van permeabiliteit tussen de wereld van het internet en die van de houten media ontstaan. Roderik Six, een recensent van de site Cuttingedge.be zetelt in de nieuwe jury van De Gouden Boekenuil, een plek waar tot voor kort alleen critici in zaten van reguliere media, aangevuld met een occasionele politicus of bedrijfsleider.
       Opvallend is dat de juridische wereld, die toch niet bekendstaat voor het snel omarmen van nieuwe maatschappelijke evoluties, het soms eerder dan anderen heeft aangevoeld. In het voorjaar van 2011 werd een blogger vrijgesproken door een Belgische rechtbank. Er was een klacht tegen laster ingediend maar de rechter plaatste de blogger op gelijke hoogte als een journalist.

Lezen wat je al leuk vond
Toch moeten we oppassen met het valoriseren van internetrecensies, zo bleek uit de affaire met de fakerecensies van de historicus Orlando Figes, auteur van bekroonde en lovend besproken boeken over de geschiedenis van Rusland als Natasja???s dans en Fluisteraars. Het was een schandaal dat de allures kreeg van een campusroman ?? la Onder professoren van W.F. Hermans. Figes moest in 2010 toegeven dat hij op Amazon.com recensies had geplaatst waarin hij boeken van zijn collega-historici afkraakte, terwijl hij zijn eigen werk glorieus had opgehemeld. Die korte recensies werden geplaatst onder de schuilnamen ???historian??? en ???orlando-birkbeck???. Zo werd het wijd en zijd geloofde Molotov's Magic Lantern van Ruslandexperte Rachel Polonsky door ???historian' vernietigend besproken: ???Onbegrijpelijk dat het ooit gepubliceerd werd, pretentieus en bijna niet te volgen.???

       Polonsky liet het er niet bij en speurde via de IP-adressen naar de identiteit van de anonieme scherpslijper. Die verwezen naar Birkbeck College in Londen, waar Orlando Figes doceerde. Ook Ruslandkenner en Oxforddocent Robert Service, ettelijke keren afgekraakt, stond op zijn strepen. The Times Literary Supplement kreeg lucht van de kwestie en speculeerde hardop over Figes??? rol. Figes nam een advocaat onder de arm en eiste een rechtzetting. Academische collega???s werden bedreigd met een juridische procedure, als de verdachtmakingen niet zouden ophouden. Maar even later luidde Figes alweer een andere klok. Zijn advocaat deelde mee dat Figes??? vrouw, juriste Nathalie Palmer, achter het pseudoniem ???historian??? schuilde en dat hij van niets op de hoogte was.
       Het rumoer in de Britse pers verstomde niet. Onder druk gezet gaf Figes ten langen leste toe dat hij de anonieme scribent was van de ???reviews??? waarin hij zijn collega???s door de modder sleurde. Hij nam ???de volledige verantwoordelijkheid??? op zich en voegde eraan toe dat ???hij domme fouten had gemaakt???. De professor stemde ermee in om een forse schadevergoeding te betalen aan de collega???s wier boeken hij door het slijk had gehaald. Ook de kosten van de rechtszaken die de andere historici tegen Figes aanspanden, nam hij voor zijn rekening.
       Waarom liet iemand als Figes, van wie kan worden verwacht dat hij over zekere intellectuele capaciteiten beschikt, zich zo kennen? Figes??? boeken worden globaal goed ontvangen, hij rijgt de vertalingen en bekroningen aan elkaar en bekleedde een belangrijke academische post aan een gezaghebbende universiteit. Was het een geval van ???menselijk, al te menselijk???, eenvoudigweg kleinzerige achterklap? Nee, niet alleen. Figes zal geholpen zijn door de ???gemakkelijkheid??? van het medium om zijn kraakrecensies te plaatsen. Het is op Amazon of andere sites zeer eenvoudig om onder een of ander pseudoniem in te loggen en allerlei bagger of bloemetjes achter te laten. De gelegenheid maakt de one-click-bedrieger.
       Na de affaire-Figes bleek overigens dat de recensies op Amazon.com op grote schaal worden misbruikt voor commerci??le doeleinden. Enkele Britse schrijvers getuigden dat de (anonieme) recensies steeds meer de speeltuin worden van pr-bedrijven. Bepaalde auteurs en uitgevers schakelen firma???s in die de met elkaar rivaliserende scribenten ofwel de grond in boren ofwel de hemel in prijzen.
       De Britse schrijfster Rosie Alison bijvoorbeeld was erg getroffen door een serie negatieve recensies op Amazon. Alison schreef de roman The Very Thought of You, die genomineerd werd voor de Orange Prize. Vanaf de nominatie ontstond er op Amazon een hetze tegen het boek. Alison vroeg aan Amazon om de zaak te onderzoeken. Ze vreesde immers met een ???online stalker??? te maken te hebben. ???Ik sta perfect open voor kritische besprekingen als ze gebeuren door iemand die zijn echte naam gebruikt. Maar de laatste maanden begonnen de negatieve commentaren me op te vallen omdat de formuleringen gelijkaardig waren en de klanten geen enkel ander boek hadden besproken.??? Even later veranderde het gesternte voor Alison. De negatieve besprekingen verdwenen om plaats te maken voor enkele lovende stukken.
       Knappe koppen van de Cornell University ontwikkelden ondertussen een algoritme dat echte van valse onlinerecensies zou kunnen onderscheiden. Via Mechanical Turk, een dienst van Amazon waar mensen voor geld taken uitvoeren, lieten de onderzoekers neprecensies plaatsen en vergeleken die met echte recensies. Het lukte een jury niet om de echte van de valse te onderscheiden, maar een computer slaagde daar wel in. Neprecensenten zouden vaker woorden als ???ik??? en ???mij??? gebruiken om geloofwaardiger over te komen. De neprecensenten zijn gewaarschuwd.
       Je kunt je ook vragen stellen bij de macht die Amazon zelf heeft om een filter te zetten bij bepaalde, door hen aangeboden boeken. Zou het niet kunnen dat Amazon net wat meer positieve quotes plaatst bij boeken van uitgevers die hun betere levervoorwaarden bieden? Het systeem van Amazon is gemakkelijk te manipuleren, door het bedrijf zelf ??n door gebruikers, zo lijkt het wel. En dus is het zeer wenselijk dat er nog ???onafhankelijke??? media bestaan die boeken bespreken. De grenzen tussen commercie en onafhankelijke kritiek moeten weer scherper afgebakend worden.
       Het is dus duidelijk dat het internet en de sociale media vatbaar zijn voor ???frauduleuze???, manipuleerbare literaire kritiek en dat we, zoals met alle media, kritisch moeten blijven. Het zal de literaire poortwachters ??? fondsen voor de letteren, leesbevorderaars, academies of literaire jury???s ??? steeds achterdochtig maken en tot op zekere hoogte is dat terecht. Anderzijds moeten de canonmakers ondertussen ook wel open durven staan voor de goedmenende digitale gedegen besprekers van boeken.
       Het gevaar dat het internet en de internetkritiek in zich dragen is, zo beweert Eli Paliser in zijn boek The Filter Bubble: What the Internet is Hiding from You, dat informatie ??? eerder dan dat ze gemanipuleerd wordt ??? gekozen is in functie van de verwachtingen van de gebruiker. Anders gezegd, dat de filters die Google of Amazon over de informatie heen legt ervoor zorgen dat een lezer nooit iets anders leest dan wat hij verwacht en leuk vindt. In die optiek is het internet een groot mechanisme om verlangens te bevestigen, een machine om de serendipiteit uit te schakelen.
       Traditionele ??? ondertussen: oude ??? media kiezen ervoor om informatie te brengen over onderwerpen die een redactie belangrijk acht. Het is dus, lapidair gesteld, het mensenwerk en de vrije onderwerpkeuze versus het algoritmisch bepaalde digitale, waarbij we geen zicht krijgen op hoe het algoritme werkt, hoe filters informatie achterhouden of vrijmaken. In een traditionele boekenbijlage zul je, sneller dan op het internet, geconfronteerd worden met onverwachte boeken en dat is, gecombineerd met een gefundeerde mening van de veellezer die de criticus is, vooralsnog vaak een pak interessanter dan wat op het internet voorhanden is. Vooralsnog.