Op deze pagina's is het archief van DW B terug te vinden. Voor de actuele website ga naar: http://www.dwb.be

De bibliotheek van de toekomst: landmark of leesplek?

Verschenen in: Shakespeare in America

Quo vadis met de bibliotheek van de 21e eeuw? De vraag blijft maar commotie en hoogoplopend debat veroorzaken nu veel bibliotheken in binnen- en buitenland kampen met teruglopende bezoekers- en uitleenaantallen. Overheden hanteren vervolgens de kaasschaaf of de botte bijl om de budgetten een knauw te geven. Bibliotheken moeten koortsachtig op zoek naar nieuwe inkomstenbronnen en lokvogels. Daarbij maken ze soms de vreemdste bokkensprongen.
       Zo is in Nederland als gevolg van de besparingsdrift her en der de Rabobieb ontstaan, een soort kruisbestuiving tussen een bankloket en de openbare bibliotheek, die zo hun nogal uiteenlopende functies op elkaar pogen af te stemmen. NRC deed onlangs kond van experimenten in de gemeenten Willemstad en Fijnaart, waar bibliotheek en Rabobank samenwerkten. ???Veel klantvriendelijker???, bepleit Fr??d??rique Assink-Aben, directeur van de bibliotheken in drie West-Brabantse gemeentes. ???In de opstelling naar de klant kunnen we als bibliotheek nog best wat leren van de bank, zoals het meer aandacht hebben voor wat de klant wil.??? Het lijkt wel de ultieme synergie tussen kapitaal en cultuur. Moeten we binnenkort boeken uitlenen met onze bankkaart in plaats van met een lezerspasje?
       Tegelijk is de zucht naar bibliotheken die een architecturale landmark in de openbare ruimte willen zijn nooit groter geweest dan nu ??n blijken hiervoor toch nog florissante budgetten voorradig. Op talloze plaatsen in Europa worden toparchitecten onder de arm genomen om genereuze en attractieve gebouwen op te richten, vaak met verbluffende resultaten. Nooit is er ook meer geredekaveld over de nieuwe functies van de openbare bibliotheek in een gedigitaliseerde context. Lijnen leggen naar nieuwe media geldt als een conditio sine qua non. ???Bibliotheken waren traditioneel referentieplekken met een zekere autoriteit???, schreef Jan Braeckman, directeur van Bibnet, onlangs in een essay in Ons Erfdeel1. ???De selectie van de bibliotheek is betrouwbaar en gebeurt volgens kwaliteitsnormen. Nu ori??nteren mensen zich steeds meer via digitale kanalen. Ze richten hun aandacht op zaken op basis van diensten en conversaties die ze voeren in sociale media, zoals Facebook en Twitter.??? Bibliotheken lijken boeken dus meer en meer het dak boven het hoofd te moeten of willen ontzeggen. Overheden pogen deze cenakels van papieren erfgoed vooral met veel vuur het digitale tijdperk binnen te hijsen.

De verwachtingen voor de bibliotheek van de toekomst liggen dan ook, soms irrealistisch, hoog. De krampachtige queeste naar een nieuw doelpubliek is daar een symptoom van. We schreven het al eerder in deze rubriek: van de moderne bibliotheek wordt inderdaad verwacht dat ze heel wat meer doet dan boeken verzamelen, bewaren en uitlenen, wat onvermijdelijk zijn weerslag heeft op de architectuur ervan. Waar bibliotheken vroeger donkere, labyrintische krochten vol verrassingen waren, moeten ze nu het liefst ogen als futuristische winkelcentra of zelfs als luchthavengebouwen met een uitgesproken agora: open, licht, toegankelijk, gestroomlijnd en groots. Het magische woord hierbij is: ontmoeting en participatie. Al scheelt het niet veel of sommige bibliotheken worden regelrechte hangplekken, waar ??? als het al meezit ??? ook nog wat geestelijke verstrooiing te rapen valt. Tal van studenten komen er niet langer om in alle rust aan een paper of eindverhandeling te werken (of een boek te lezen of te ontlenen), maar gaan er collectief blokken om er zo dicht mogelijk in het gezelschap van hun collega???s te vertoeven, bekneld als ze zijn door het ???eenzame??? studeren op hun eigen kamer. De afleidingsmomenten zijn groot, internet lonkt voortdurend op de laptop. Stilte wordt ook daar een schaars goed.
       Het spanningsveld tussen de persoonlijke, intieme actie van het lezen van een boek en de bibliotheek als drukke, rusteloze ???ontmoetingsplek??? die met steeds meer functies wordt opgezadeld, lijkt moeilijk oplosbaar. De ???verpleining??? van de bibliotheek valt niet meer terug te dringen.2

Ontmoeting als marsorder
Het ligt voor de hand deze bespiegelingen te koppelen aan de praktijk, en meer bepaald aan de tribulaties rond de bouw van de nieuwe stadsbibliotheek in Gent. Dat Waalse Krook-project (www.dewaalsekrook.be) werd al in de aanvangsfase door de opdrachtgevers (de stad Gent, de universiteit, het Interdisciplinair Instituut voor Breedbandtechnologie en de provincie Oost-Vlaanderen, met deelname van de Vlaamse Gemeenschap) een ???bibliotheek van de 21e eeuw??? of een ???bibliotheek van de toekomst??? genoemd. Het lang aanslepende dossier, dat ook een complete revisie en herschikking van de buurt rond het voormalige, zieltogende Gentse Wintercircus impliceert, heeft al veel inkt doen vloeien in de stad van Leie en Schelde. De ambities waren dan ook ongemeen steil en iedereen herinnert zich het gekapseisde plan van Gerard Mortier voor een Cultuurforum (dat toen evenwel nog geen bibliotheek omvatte).
       In 2009 viel uit de mond van menig politicus en bewindvoerder te noteren dat de gewenste bibliotheek van internationaal niveau moest zijn en zelfs die van Amsterdam en Seattle naar de kroon zou moeten steken. De toenmalige Vlaamse minister van Cultuur Bert Anciaux (sp.a) sprak bevlogen: ???Dit wordt iets waar mensen van ver buiten Gent naar zullen komen kijken. Een gebouw van absoluut topniveau.??? De Gentse cultuurschepen Lieven Decaluwe vulde aan: ???Aanvankelijk hadden we een budget van 2.000 euro per vierkante meter, we trekken dat nu op naar 3.000. Dat is vergelijkbaar met de investering die ze in Seattle hebben gedaan voor hun indrukwekkende bibliotheek. Voor 2.000 euro per vierkante meter kan je een bibliotheek bouwen zoals die van Amsterdam. Ook degelijk, maar we wilden nog een ietsje meer??? Qua architectuur, maar ook qua bibliotheek. We willen er alle modernste multimediatoepassingen aanbieden.??? Er werd niet omheen gedraaid: de inspiratie voor het concept van de ???bibliotheek van de 21e eeuw??? putte men uit de bibliotheek in het Amerikaanse Seattle (gebouwd door Rem Koolhaas), La Grande Biblioth??que in het Canadese Montr??al en het Deense Mediaspace Aarhus.
       Frank Beke, ex-burgemeester van Gent en voorzitter van de vzw De Waalse Krook was misschien als enige iets bedaarder in dit verbale opbod. Hoewel: ???Of het de allermooiste bibliotheek van Europa zal zijn, durf ik niet te zeggen. Maar Europese top wordt het zeker.???

Vervolgens werd er een open oproep gelanceerd waaraan toparchitecten uit de hele wereld konden participeren. De wedstrijd werd uiteindelijk gewonnen door het Gentse architectenduo Ralf Couss??e en Klaas Goris in co??peratie met het Spaanse architectenbureau Aranda Pigem Vilalta, dat eerder al een wedstrijd voor een wijkbibliotheek in Barcelona op zijn naam schreef. De Japanse toparchitect Toyo Ito en het gerenommeerde bureau van Schmidt Hammer Lassen Architects (Aarhus/Kopenhagen/Londen/Oslo/Sjanghai) grepen verrassend naast de opdracht, al kon je wel vermoeden dat hier enig Gents chauvinisme zou meespelen. Het bouwproject aan de Waalse Krook is nu begroot op zowat 65 miljoen euro. Het zeshoekige gebouw is vier verdiepingen hoog met zes bouwlagen en heeft een oppervlakte van 20.000 vierkante meter. Na de keuze van de architect zou al in 2012 met de bouw worden gestart, om het gebouw in 2015 op te leveren.

Nederige architecten
Na de bekendmaking van het winnende ontwerp voor de nieuwe stadsbibliotheek brak in Gent spoorslags een geanimeerd debat uit. Opvallend was dat de vele ronkende verklaringen uit 2009 over de bijna mondiale impact van de bibliotheek drastisch teruggeschroefd werden, al werd nog even boud gesteld dat ???dit gebouw voor Gent moet betekenen wat het Centre Pompidou voor Parijs is???. Toch leken de architecten te hameren op bescheidenheid, wellicht om de critici de pas af te snijden. ???Een gebouw moet niet staan schreeuwen???, zeiden de architecten in De Morgen. Klaas Goris: ???Ze vroegen om een icoon, maar dat vinden we een begrip uit de vorige eeuw.??? Couss??e & Goris noemen zich nederige architecten die willen dat mensen een ???gebouw in gebruik nemen???. In De Standaard luidde het: ???We kiezen niet voor een toren of icoon, die alleen naar zichzelf verwijst. Gent is geen metropool die dit soort architectuur verdraagt. Je moet hier juist omzichtig met grootschaligheid omspringen.??? In Knack vulde Goris nog aan: ???Het is de ambitie van de stad om daar twee miljoen bezoekers per jaar te hebben. Dus hebben we gezegd: dat moet meer zijn dan een plek om een boekje te ontlenen.??? En weer in De Morgen: ???In onze research naar bibliotheken zagen we dat die almaar meer op echte kantoorgebouwen begonnen te lijken. Wij willen teruggaan naar de ontmoetingsplek die een bib ooit was, naar de charme van muren vol boeken die je omringen.??? ???De metafoor van het boekenrek??? dus. Dat lijkt in eerste instantie wel het geval in de leeszaal, die drie centrale verdiepingen met elkaar zou moeten verbinden. Maar bij nader inzien lijkt die leeszaal weinig ruimte te laten voor geconcentreerd en ge??soleerd lezen en zal ze ???niet echt akoestisch functioneel??? zijn, zoals iemand het stelde. Want ze loopt als het ware over in een druk gefrequenteerde inkomhal. Ontmoeting lijkt dus uiteindelijk het grote marsorder. En of dat back to the roots
is ... De vergelijking met het Centre Pompidou slaat kennelijk vooral op ???de bruisende activiteit??? rond de bibliotheek, waarbij bepaalde zalen zelfs na sluitingstijd voor ???ambiance??? moeten zorgen. Een belangrijk punt voor de jury die er geen anomalie in zag. ???Sereen, rustig, grondig, respectvol,??? noemde ze het ontwerp, ???en toch maximaal uitnodigend tot ontmoeten.??? De synergie met het Centrum voor Nieuwe Media was eveneens cruciaal. Zelfs zodanig dat in het beoordelingsverslag een vrees vrijuit werd uitgesproken: ???Het risico dat de semiotische verwijzing naar de bibliotheek groter is dan die naar het centrum voor nieuwe media is re??el en dient eventueel bijgestuurd.???
       Verder was er nog een betekenisvolle slip of the tongue tijdens de persconferentie, toen de architecten spraken over de ingang aan het verhoogde plein: ???Het doet wat denken aan een shopping center, waar je van beneden kan zien hoeveel verdiepingen nog wachten.???

Goedmenende beschouwers van het ietwat steriel ogende ontwerp (dat aan de buitenzijde enigszins doet denken aan laagjes bladerdeeg) deden hun uiterste best om de link met de morfologie van boek en bibliotheek te vatten. De Morgen
schreef beleefd dat het een verwijzing zou kunnen inhouden ???naar een oud boek dat zo vaak is gelezen dat de verschillende hoofdstukken niet meer mooi op elkaar vallen???. De huidige minister van Cultuur Joke Schauvliege zei dat het ontwerp haar herinnerde aan ???enkele opeengestapelde boeken???. En ook
De Standaard stelde dat ???de ritmische stapeling van uitkragingen in gemoffeld staal het beeld van een klassieke verzameling boekenplanken opriep???. Maar de architecten wilden, ondanks de bijdehante citaten van Jorge Luis Borges in hun wedstrijdontwerp, dan toch liever verwijzen naar ???terrasachtige structuren die vaak naast rivieren ontstaan???, want inderdaad: de Waalse Krook ligt in een ???kreuk??? van een Schelde-arm.
       De jury loofde dan weer vooral ???het lyrisch gebouw met een menselijk karakter??? van de winnaars. De leeszaal was opgevat als ???een poort naar de stad???. Maar moet een leeszaal ???een poort??? zijn, vraag je je dan meteen af? Bovenal werd het ontwerp geprezen voor de ???interessantste prijs-kwaliteitsverhouding??? en ???zijn culturele duurzaamheid???. Er werd ook op gehamerd dat ???de bibliotheek van de toekomst??? een passepartoutgebouw wordt, zo luidde het nog in het juryverslag: ???Het is flexibel, aanpasbaar en uitbreidbaar, en kan dus later gemakkelijk voor eventuele andere functies worden benut.??? Alsof de bibliotheek niet te veel armslag mag krijgen. Conclusie van de beoordelingscommissie, in typische vaagtaal: ???Dit atypische concept betekent absoluut een vernieuwende architecturale approach van de belichaming van de bibliotheek als maatschappelijk begrip.??? De aandachtige lezer begint het intussen stilaan te duizelen van de contradictorische communicatie.

De bibliotheek als bijkomstigheid?
Wat bij de quotes van de architecten Couss??e & Goris opvalt, is hoe weinig ze het over de kernfunctie hebben: het verwerven, bewaren, uitlenen en raadplegen van boeken. Tot spijt van wie het benijdt nog altijd de acties waarzonder van een bibliotheek geen sprake is. Dat de reacties op de website www.dewaalsekrook.be dan ook overwegend negatief waren (???saai??? en ???gemiste kans??? waren daarbij de meest gebruikte woorden) was te voorspellen, al siert het de Gentse overheid dat ze een open dialoog met haar inwoners voert over de publieke ruimte. De opdrachtgevers hadden immers op voorhand te kennen gegeven dat ze iets bijzonders wilden, een landmark die de omweg waard zou zijn. Ze zagen zelf meteen in dat ze die niet gecre??erd hadden, maar dat leek hen niet meer te deren. De opdrachtgevers lijken te krijgen wat ze willen. Plots was er nu sprake van ???een gebouw als een eenvoudige geste???.
       De nieuwe Gentse bibliotheek is dan ook gefinancierd door een conglomeraat van overheden die elk hun eigen accent willen leggen, gebouwd door architecten die vooral oog hebben voor de omgeving en ??? opnieuw ??? schijnbaar minder voor de functies en functionaliteit van een bibliotheek. Bezoekers lokken en een evenementieel elan cre??ren, daar draait het om. En een grote bekommernis is natuurlijk ook dat de pleinen ??n esplanades rondom tot leven komen, gefrequenteerd worden of beskateboard worden. Dat bewijst ook het van irritant pingelende pianomuziek voorziene promotiefilmpje op de site van De Waalse Krook. Daar wordt een weinig emotie verwekkende, stug ogende maquette van het gebouw omcirkeld. In de video krijg je veeleer te zien wat er rond het gebouw komt, dan wat er nu precies in dat stugge ding te gebeuren zal staan. Veel aandacht is er w??l voor de circulatiewijzen van de bezoekers. Maar ???maximaal uitnodigend???? Dat valt zeker nog te bezien. Dat het gebouw een bibliotheek is, lijkt in de video bijna een bijkomstigheid.

???Niet echt oogstrelend???
Begeestering heeft het te ontwikkelen gebouw in Gent voorlopig nog niet verwekt, eerder een lijdzame aanvaarding: ???We doen het er maar mee.??? Niemand toonde zich overtuigd van het ???innovatieve??? van het winnende project. De scherpste kritiek op het ontwerp van Couss??e & Goris kwam trouwens niet van de minsten. Zo toonde kunstpaus Jan Hoet, steeds klaar voor enig parler vrai, zich op zijn zachtst gezegd niet enthousiast: ???Persoonlijk had ik het meer voor het ontwerp van Toyo Ito. Hij ging meer voor een organische stijl. Dit ontwerp is me iets te strak, niet echt oogstrelend. Het doet me een beetje denken aan de Duitse nazi-architect Albert Speer. Het is nogal machtig, zeker als je het plaatst tegenover de eenvoudige huisarchitectuur aan de Platteberg. [???] Pas op, ik vind het geen lelijk gebouw, maar het is toch geen streling voor het oog.??? Hoet heeft gelijk: dat Gent het discreet imponerende en tegelijk erg uitnodigende en joyeuze gebouw van Ito niet de voorrang gaf, zou wel eens zijn eerste grote architecturale vergissing van de 21e eeuw kunnen zijn. Zoals Geert Vanvaerenbergh het in een commentaar op de website stelt: ???Als ik het voorstel van Toyo Ito van naderbij bekijk, moet ik zeggen dat dit ontwerp Gent op de wereldkaart had kunnen zetten. [???] Dit ontwerp was ontegensprekelijk het mooiste en het meest po??tische. Dat heeft men duidelijk niet aangedurfd. De gekozen architectuur is aanvaardbaar, maar het is allesbehalve vernieuwend en geeft mij de vrees dat het op den duur een saaie d??j??-vu zal worden.??? Maar de jury had ???vragen bij de overzichtelijkheid voor de gebruiker en de indelingsmogelijkheden van de bibliotheek??? van Ito. Al staat er curieus genoeg dat ???het gebouw op een coherente manier??? is ontworpen. Het project van de samenwerkende architecten Manuel Rocha de Aires Mateus en St??phane Beel werd dan weer als te ???monolithisch en introvert gedomineerd??? omschreven.

Johan Velter, assistent-dienstleider in de Gentse openbare bibliotheek en bezieler van de bibliofiele werkplaats DRUKsel, leverde een van de interessantste kritieken. Hij legde scherp de leegte van het juryverslag bloot en had ook zinnige commentaar op het ontwerp zelf: ???De horizontale lagen van het gebouw zouden verwijzen naar een boek, of verschillende boeken op elkaar. Het is al sinds de zeventiende eeuw dat boeken rechtop gezet worden. Een hedendaagse metafoor is dit dus beslist niet. Maar dit verhaal is ook zeer doorzichtig. De horizontale vorm is immers een typische voor de gerealiseerde ???plattelandsgebouwen??? van Coussee & Goris. Het gebouw ziet eruit als een appartementsgebouw en heeft geen overheids- of culturele uitstraling. [...] De vorm van het gebouw ??n het kinderverhaaltje over het boek zijn niet intelligent, niet innovatief en niet creatief. Deze architectuur is niet alleen een ontkenning van het lezen maar verhindert het ook. De leeszaal is daarmee een tweede inkomhal geworden. [...] Leescultuur bevorderen bestaat erin om stille ruimten te cre??ren, ruimten waar men zich kan terugtrekken zonder gestoord te worden. In een trappenhal is leescultuurbevordering onmogelijk.???
       Het valt dus te vrezen dat het gebouw aan de Waalse Krook slechts ten dele een bibliotheek wordt, maar vooral een ???ontmoetingsplaats??? ??n een participatieplek. Dat is inderdaad het credo geworden van de stedelijke overheden die willen dat er banden gesmeed worden, het sociale weefsel versterkt wordt en de anonimiteit opgeheven ... Architectuur moet daarbij dienstbaar helpen, zo meent men. Maar gebouwen dragen voor hun functies een selffulfilling prophecy in zich. Maak van een bibliotheek een agora en je krijgt misschien meer ontmoetingen, maar minder ontleningen en minder leescultuur. Laat ons dan maar hopen dat niet gaandeweg geklaagd wordt dat ???er in een bibliotheek toch niet meer gelezen wordt???. Ene Thomas Vynck waarschuwt op de website van De Waalse Krook eveneens voor leesontmoediging: ???De grote leeszaal [van Couss??e & Goris] nodigt niet onmiddellijk uit om gezellig te gaan zitten lezen. [...] Bibs met vele kleine rustige leeshoekjes trekken me veel meer aan. Maar dat is misschien niet prestigieus genoeg????
       Tja. Ons hoor je nochtans niet zeggen dat de moderne bibliotheek ervoor moet terugdeinzen om een landmark te plaatsen in de stad. Dat onderstreept immers het belang van het lezen en het boek. Evenmin onderschatten we het belang van het springen op de juiste digitale kar. Maar te vaak verzanden die ambities in warrige compromissen, waarbij bijvoorbeeld de ontwerper te veel heren moet dienen ??n durf en uitgesproken visie ontbreken. Moeten we dan toch gaan geloven dat de bibliotheek van de toekomst, opgezadeld met zoveel nieuwe, diffuse opdrachten, bang is van zijn verleden, van zijn eigen basisfuncties en van de intimiteit van het lezen.


Noten
1. Zie: Jan Braeckman, ???De openbare bibliotheek in tijden van Google???. In: Ons Erfdeel, november 2009, p. 23.
2. Zie: Dirk Leyman & Hans Cottyn, ???De verpleining van boek en bibliotheek???. In: DW B 2008 3 Ceci tuera cela. Literatuur en architectuur.